×

منوی بالا

منوی اصلی

دسترسی سریع

اخبار سایت

اخبار ویژه

افزونه جلالی را نصب کنید.  .::.   برابر با : Thursday, 30 June , 2022
نقش روستایی و حفاظت ازمحیط زیست و زنان روستا

چکیده:

محیط زیست یکی از ابعاد حساس و آسیبپ ذیر به ویژه در روستاها میباشد و با توجه به پیوند روستا با طبیعـت ضـرورت حفاظـت از محیطزیست مشهود میباشد. این حفاظت نیازمند مشارکت تمامی گروههاي جامعه میباشد. زیرا افراد و گروهها به شیوههاي متفاوت با محیط زیست تعامل برقرار میکنند.

مقدمه:

انسان به محیط زیست نیاز دارد و نیازهای اولیه و اساسی خود نظیر: غذا، سوخت، انـرژی، مواد معدنی و … را از آن به دست می آورد بنابراین لازم است به نتیجه عملکرد خود و تداخل با عناصر فیزیکی و بیولوژیکی در محیط زیست آگاه باشد و این آگاهی را بخردانه  و خردمندانه در راستای حفاظت از منابع طبیعی  و محیط زیست به کار بندد. حفاظت از محیط زیست به همان اندازه که وظیفه دولتهاست، نیازمند کمک، همیاری و مشارکت آگاهانه و همه جانبه  مردم نیز هست  افراد یک کشور زنان، مردان، جوانان و کودکان هر یک نقش جدی در زمینه حفاظت از محیط زیست دارند زنان مدیران خانه، جامعه و عامل اصلی انتقال فرهنگ و اصلاح نحوه مصرف می باشند مشکلاتی که بر اثر مصرف بی رویه، مصرف نادرست مواد سوختی (سوخت نباتی) و سم و کود شیمیایی، آبیاری ناصحیح… به وجود می آید. در صورتی که با آگاهی زنــان تــوام باشـد می تواند به حداقل کاهش یابد و محیط زیست و آب وخاک را از آسیب های ناشی از استفاده نامعقول از این مواد مصون دارد.

مدیریت زنان به خصوص در حفاظت از محیط زیست به عنوان راهکار اساسی در حراست منابع طبیعی است. زنان علاوه بر این که مدیران واقعی منابع طبیعی می باشند، مسئولیت بزرگی در مصرف، رشدجمعیت، اداره امور منزل و… را عهده دار هستند. نقش فرهنگ سازی آنان به عنوان مادر از ارکان مهم در توسعه تفکر حفاظت از این منابع محسوب می شود

در حال حاضر اهم فعالیت های زنان در روستاهای ایران در زمینه های کشاورزی، باغداری، پرورش دام، طیور، زنبورعسل، کرم ابریشم، صنایع دستی مانند قالی، گلیم، حصیر، سوزن دوزی و همین طور فعالیت های مربوط به مدیریت خانه و نگهداری بچه هاست. نقش زنان در فعالیت های کشاورزی و در واحدهای روستایی کوچک چشمگیر است(4). فعالیت های  در بخش کشاورزی را می توان به آماده سازی زمین، کاشت، داشت، برداشت، نگهداری و فروش محصول و تهیه خشکبار و صنایع تبدیلی کاهش در تولید حداقل زباله  دسته بندی نمود

نتایج تحقیقات نشان می دهد، فعالیت و شرکت زنان در آماده سازی زمین به لحاظ سنگین بودن کار و همین طور نقش ماشین های کشاورزی کمتر است، ولی در بعضی از نقاط کشور مانند شمال ایران زنان در هموار کردن زمین نقش اساسی دارند. نشاکاری برنج و بذر وکودپاشی کار اصلی را زنان تشکیل می دهد در مرحله داشت و وجین  و برداشت مزرعه نیز نقش اساسی دارند. در برداشت پنبه و چای، میوه چینی، خرمن کوبی و خوشه چینی فعالیت چشمگیری دارند. در مرحله نگهداری و فروش محصولات نقش زنان حایز اهمیت است.

زنان حیات بخش و پرورش دهنده انسان هستند. طبیعت نهفته در وجودشان اگر توام با  آگاهی باشد، می توانند نقش بسیار موثری در حل مشکلات انسان ساخت در  منابع طبیعی ایفا کنند. زنان روستایی در فعالیت های روزانه خود بنـا به سنت ها پاسدار حفاظت از محیط زیست هستند آب و خاک را با توجه به زمینه ذهنی و تجربی مطلوبی که برای نگه داشتن و پاک بودن آن دارند، آلوده نمی کنند و همچنین از پوشش گیاهی، درختان و نهال ها بنا به اعتقادات مذهبــی حفـاظت می کنند

مهم ترین نقش های زنان روستایی در حفظ محیط زیست عبارتند از:

نقش زنان در دامداری: زنان روستایی برای تامین معاش خانواده به خصوص در روستاهایی که هنوز به بازار تولیدات دامداری صنعتی نپیوسته اند حداقل یک گاو و یا چند گوسفند در خانه نگهداری می کنندو شیر و ماست و سایر فرآورده های لبنی را به مصرف خانوار خود می رسانند. وظیفه نظافت اصطبل، انتقال فضولات، تیمار دام، تغذیه دام، شیردوشی، تهیه فرآورده های دامی و تهیه مواد سوختی از فضولات دام را به عهده دارند .سم پاشی اصطبل ها و مشکلات ناشی از آن برای زن روستایی خالی از خطر نیست و لذا توجه برنامه ریزان به نقش زنان در این زمینه و لزوم طراحی برنامه های خدماتی و آموزشی برای آنان می تواند قدم موثری در جهت توسعه پایدار باشد

نگهداری طیور خانگی، زنبور عسل و پرورش کرم ابریشم نیز نزد زنان روستایی سابقه ای دیرینه دارد و علی رغم گسترش واحدهای صنعتی بزرگ برای این گونه فعالیت ها، هنوز هم در اکثر روستاهای کشور هیچ گونه اقدامی صورت نگرفته است. تقریبا همه خانواده های روستایی تعدادی مرغ و خروس در منزل نگهداری می کنند. توجه به عوارض ناشی از تاثیر این امر بر محیط و همچنین تاثیری که محیط بر زنان شاغل در این گونه کارها دارد می تواند زمینه را برای تسهیل و گسترش فعالیت زنان در جهت توسعه پایدار آماده سازد

نقش زنان در کاهش ضایعات، مواد زاید حاصل از مصرف بارز است. در حال حاضر تولید زباله و مواد زاید یکی از مشکلات عمده شهرهای و روستا هااست. این معضل در برخی از شهرهای ساحلی کشور به خصوص شهرهای ساحلی استان گیلان و مازندران شدت بیشتری دارد. در این شهرها به علت بالا بودن سطح آب های زیر زمینی، دفن بهداشتی مواد زاید امکان پذیر نیست لذا مستقیماً و یا غیر مستقیم به آب های جاری منطقه و یا دریا تخلیه می گردند

میزان تولید ضایعات غذایی خانوارهای روستایی در مقایسه با خانوارهای شهری بسیار کمتر است ودر عین حال نسبت مستقیم با منطقه آب و هوایی و نحوه زندگی آن ها دارد. ضایعات خانوارهای روستایی اکثرا به مصرف می رسد.این مواد در سه گروه زیر قرار دارند

–         مواد زاید حاصل از نگهداری دام که پس از خشک شدن،به مصرف سوخت می رسد.

–         مواد زاید حاصل از طیور که به صورت کود در زمین هــای کشـاورزی روستانشینان به کار می رود.

–         مواد زایدآلی حاصل از باقی مانده خوراک خانوار که به مصرف چارپایان و پرندگان یا سایر حیوانات اهلی می رسد.

نقش  زنان در تغییر الگوی مصرف و کاهش مصرف مواد و بررسی راه های کاستن از مصرف بی رویه منابع طبیعی زیاد است. زنان در مبارزه علیه نابودی منابع طبیعی فعال می فزونی مصرف به معنای فزونی ضایعات و آلودگی محیط زیست است و اگر تصمیم داریم که در این زمینه نقش آلوده کننده کمتری داشته باشیم باید الگوی مصرف صحیح برای خانواده و جامعه تهیه نمایئم در اینجا زن به عنوان همسر، مادر، مدیر، برنامه ریز می تواند نقش بسیار مهمی در تغییر الگوی مصرف و در نتیجه کاهش آلودگی داشته باشد

 

مشکلات  زیست محیطی در روستا



 رفع مشکلات زیست محیطی روستاها:

این روزها خیلی‌ها از مشکلات محیط زیستی به گوش میرسد و هر کس از زاویه‌ای دردی را فریاد می‌زند مانند مسائل آب و تالاب‌ و رودخانه‌های خشکیده، آلودگی هوا، ‌اوضاع نابسامان مدیریت ‌پسماندها، فرسایش، آلودگی خاک، گردوغبار، تخریب زیستگاه‌ها و انقراض گونه‌ها و …   با این وجود نه این مشکلات رفع می‌شوند و نه مطالبه‌گری جدی و عمومی در این حوزه صورت می‌پذیرد. شاید یکی از علت‌های به وجود آمدن چنین شرایطی دیوار کوتاه سازمان حفاظت محیط زیست و محدودیت‌های آن باشد که مانع اتفاق نظر و هم‌افزایی دغدغه‌مندان این حوزه می‌شود درصورت تداوم نقصان در حکمرانی محیط زیستی کشور، علت‌ها ‌در سایه معلول‌ها باقی می‌مانند

ضرورت بازنگری در قوانین و برنامه‌ها

کارشناس محیط زیست بازنگری در تدوین و تقنین برنامه‌ها، قوانین، دستورالعمل‌ها، اسناد بالا دستی و بخشنامه‌ها را گام دوم در جهت رفع مشکلات زیست‌محیطی عنوان و اظهار کرد: لازم است یک ‌پالایشی در این حوزه صورت گیرد و با بازنگری در این قوانین و دستورالعمل‌ها کاستی‌ها و نارسایی‌ها در این بخش رفع شود.

بازگیر اما اجرایی کردن برنامه‌ها و قوانین اصلاح شده را سومین و مهم‌ترین مرحله ‌در اصلاح حکمرانی محیط زیستی کشور دانستدر بسیاری از برنامه‌های توسعه کشور موارد محیط زیستی خوبی دیده می‌شود اما توسط دستگاه‌ها اجرایی نمی‌شوند، بنابراین لازم است اجرایی کردن برنامه‌های محیط زیستی، رعایت استانداردها، اولویت دادن به این دستوارالعمل‌ها و الزامات قانونی و گنجاندان آن‌ها در در برنامه‌های کلان توسعه کشور  ‌پس از رفع کاستی‌ها و نارسایی‌ها در دستور کار قرار گیرد.

ضرورت تقویت همه‌جانبه دستگاه‌های متولی حفاظت از محیط زیست

تقویت جایگاه، ساختار و امکانات و منابع سازمان‌های متولی حفاظت از محیط زیست از جمله سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری و سازمان حفاظت محیط زیست که به‌طور مستقیم در امر حفظ محیط زیست وظیفه دارند از دیگر اقدامات ضروری است که می‌تواند به رفع مشکلات زیست محیطی کمک کند. اگر بخواهیم حکمرانی محیط زیستی در کشور جایگاه مناسب‌تری ‌پیدا کند، لازم است این سازمان‌های متولی هم به‌لحاظ نرم‌افزاری و هم سخت‌افزاری از نیروی انسانی گرفته تا تجهیزات تامین و تقویت شوند همچنین اقناع افکار عمومی و جلب مشارکت آن‌ها از دیگر ضرورت‌ها در این حوزه است.

همزمان با اقداماتی که فراتر از سازمان حفاظت محیط زیست باید در راستای اصلاح حکمرانی محیط زیستی کشور صورت گیرد، سازمان حفاظت محیط زیست نیز باید به استناد اصل ۵۰ قانون اساسی، سیاست‌های کلی مقام معظم رهبری و قوانین محیط زیستی از جمله قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست، قانون شکار و صید، قانون توزیع عادلانه آب، قانون مدیریت ‌پسماندها، قانون حفاظت و احیای تالاب‌ها و … برای ‌پایش وضعیت محیط زیست و کاهش ردپاهای اکولوژیک (اثر انسان بر طبیعت) برنامه‌ای جامع و به‌قولی طرحی نو در اندازد.

سازمان حفاظت محیط زیست باید داده‌های به‌روز از مشکلات محیط زیستی ایجاد کند

یکی از وظایف اصلی سازمان حفاظت محیط زیست در دولت سیزدهم را  ‌پایش وضعیت و ایجاد داده‌های به‌روز از مشکلات، مسائل و توانمندی‌های سازمان حفاظت محیط زیست و دستگاه‌های متولی همچنین باید ارزش اقتصادی منابع زیستی کشور از جمله جنگل‌ها، ‌مراتع، آب، خاک و … را مشخص و آن را در برنامه‌های توسعه کشور لحاظ کنند تا هم به‌ بهره‌وری و هم به حفاظت از آن‌ها کمک شود.

توسعه دانش، آگاهی و سواد محیط زیستی نیز باید هم به‌صورت تخصصی و هم عمومی در تمام سطوح از طریق آموزش‌های رسمی و غیر رسمی در مراکز علمی و دانشگاهی، مدارس و سایر مبادی انتشار فرهنگ و آموزش توسعه ‌پیدا کند تا مشارکت عمومی مردم و تمام بخش‌ها و دستگاه‌ها محقق شود و باورها و رفتارها به نفع محیط زیست تغییر کند.

بافت فرسوده و حاشیه نشینی یک پدیده است

مهمترین مشکلات ضرورت بافت فیزیکی  روستا را ایجاب میکند عبارتند از:

نبود سیستم مناسب دفع فاضلاب و آبهاي سطحی که مشکلات بهداشتی ایجاد میکند.

-لزوم گسترش خدمات زیربنـایی و رفـاهی مثـل آب لوله کشی،برق، تلفن و ….
-رواج وسایل نقلیه موتوري در روستا
-لزوم حفظ کاربري اراضی کشاورزي و جلـوگیري از تخریب یا تغییر کاربري اراضی

-ضرورت کاهش خسارتهاي بلایاي طبیعی
– ضرورت ـ بهسازی و مقاوم سازی  ابنیه و مساکن روستایی

-فراهم کردن محیط زیست مناسب  زندگی در روستا

مسکن روستا

طرح­های مسکن که امروزه تهیه می­شود به­رغم برخورداری از برخی ارزش­های ممکن، به دلیل بی توجهی نسبت به مفهوم مسکن در تقابل با زندگی و محیط اطراف قرار گرفته و در حالت مطلوب، نقایص و کاستی های خود را از طریق آزمون و خطا برطرف می­نماید. در حالی­که مسکن معاصر در چنین مسیری گام بر می­دارد، مسکن بومی به خوبی به اصالت زندگی و پتانسیل های محیطی آگاه بوده و به­جای بی توجهی به نیازهای زندگی و مبارزه با متغیرهای جغرافیایی، در هماهنگی با آن شکل گرفته است. مصداق­های خوب این نوع معماری را می توان در خانه­های روستایی مشاهده نمود. این معماری که دارای اصول نسبتاً ثابت و پایداری است به­راحتی دستخوش دگرگونی قرار نمی­گیرد و تغییرات آن اغلب بطئی، درونی و در طول دوره های زمانی نسبتاً طولانی صورت ­گرفته است. یکی از مهم­ترین ویژگی­های معماری روستایی توجه به طراحی منطبق با نیازهای فطری مردم و محیط و فعالیت های روزمره آنان مانند نوع فضاهای معیشت مردم است. مصداق­های معماری از همنشینی فضاهای زیستی و معیشتی در این نوع مسکن عمق توجه نسبت به زندگی مردم و نیازهای آن­هاست که فضای کالبدی را با داستان زندگی مردم هماهنگ و آن را ایجاد نموده است. چنین نگاهی به زندگی و توجه به نیازها و هماهنگی با محیط طبیعی منجر به شکل گیری اشکال مختلف مسکن به صورت چادر، آلاچیق و مسکن موسمی یا دائم شده است. معماری روستایی اعم از مسکن، یا معماری فضاهای عمومی مانند آب انبارها، یخچال ها، آسیاب های آبی و بادی، کفتر خان­ها (برای حاصلخیزی و رشد گیاهان)، بندها و … مصادیق بارزی از کتاب زندگی مردم است که همچون دایره المعارفی بزرگ نشان دهنده جهان بینی و چگونگی دانش سازندگان آن است. توجه به روستا و مسکن روستایی و معماری نشات گرفته از فطرت انسانی آن و فضای طبیعی و بستری که در آن شکل گرفته، امروزه نیز می تواند راهگشا و راهنمای معماران در طرح مسکن روستایی باشد. اما آغاز چنین رهیافتی مستلزم پدیدارشناسی مسکن روستایی و رجوع دوباره به چیستی و چرایی آن است. چنین فرایندی گام مهمی در مسیر شناخت، درک و احاطه به موضوع محسوب می­شود که می­تواند در تبیین اصول و معیارهای مسکن مطلوب روستایی اثرات مثبتی داشته باشد .

زنان روستایی و محیط زیست

محیط زیست طبیعی، پناهگاه کلیه موجودات زنده و اکوسیستمها است. انسان به محیطزیست نیاز دارد و نیازهاي اولیه و اساسی خود را از آن به دست می آوردلازم است انسان به نتیجه عملکرد خود و تداخل با عناصر فیزیکی و بیولوژیک در محیطزیست آگاه باشد و این آگاهی را براي برنامه ریزي و مدیریت خردمندانه به منظور حفاظت از منابع طبیعی به کار بندد حفاظت از محیطزیست به همان اندازه که وظیفه دولتها است، نیازمند مشارکت راستین و آگاهانه مردم نیز میباشد. منظور از مردم، همه افراد ساکن در یک کشور هستند که زنان، مردان، جوانان و کودکان را در بر میگیرد. زنان براي ایفاي نقش جدي در زمینه حفاظت از محیط زیست باید توانمندي لازم را داشته باشند
در بسیاري از جوامع هنوز نقشها، نیازها، نیروي بالقوه و اهمیت کار زنان چنانکه باید شناخته نشده و مورد تایید قرار نگرفته است. زنان همواره در حفظ محیطزیست کوشیده اند، اما این بی توجهی اجتماعی نسبت به زنان و نقش خلاق آنان در شبکه نیروهاي اجتماعی و فرهنگی، مانع آن شده است که موقعیت مطلوبی براي شکوفایی نیروها و استعدادهاي این بخش از جمعیت، پدید آید تقریبا در همه کشورها آثار تخریب محیطزیست بر زنان و تاثیر زنان بر محیط، با تاثیر و تاثر مردان در برابر اکوسیستمهاي حیاتی، فرق داشته و به این تفاوت به هیچ وجه توجه نشدهاست در جامعه زنان، نقش زنان روستایی از اهمیت ویژهاي برخوردار است. در این زمینه میتوان به عامل آسیب زا براي زنان و همچنین عوامل زیانبار براي محیطزیست که در واقع زنان روستایی در کاهش آنها موثرند اشاره کرد.

مشکلاتی که بر اثر مصرف نادرست سم و کود شیمیایی، آبیاري ناماهرانه، تهیه مواد سوختی (سوخت نباتی)و… به وجود می آید و زنان در صورت آگاهی از علل بروز این مشکلات، میتوانند خطرات آنها را هم براي خود و خانواده شان به حداقل برسانند و هم محیط زیست و آب وخاك را از آسیبهاي ناشی از استفاده نامعقول از این مواد مصون دارند آموزش محیطزیست میتواند تاثیر قابل توجهی در تقویت فرهنگ زیستمحیطی زنان به ویژه زنان روستایی و رسیدن به اهداف توسعه پایدار داشته باشددر چنین وضعیتی انتخاب مطلوبترین روشهاي آموزشی توام با دسترسی به دانش روز میتواند در دستیابی به اهداف مدیریتی جهت حفظ و حمایت از محیط زیست کمک موثري نماید

 

نتیجه گیری:

محیطزیست یکی از ابعاد حساس و آسیب پذیر به ویژه در روستاها میباشـد و ایـن مشـکلات از ابعـاد مختلـف
قابل بررسی است که در ایـن تحقیـق مشـکلات مـذکور در محیطهاي روسـتایی شـامل کیفیـت و آلـودگی منـابع آب، تخریب و فرسایش خاكها، پسماندها و فاضلابها، تخریب پوشـش گیـاهی مراتـع، مشـکلات فیزیکـی و کالبدي بـوده کـه در مـتن تحقیـق بـه آنهـا اشـاره شـد. به دلیـل اینکـه درك ارتبـاط بـین افـراد و محـیطزیسـت به عنوان کلید دست یابی به توسعه پایدار در نظر گرفته شـده است

منابع:

  1. ادیــب، ســمیرا؛ عزیزیــان، محمدصــادق. (1399 )مــدیریت پسماندهاي روستایی و نقش آن در حفظ محـیطزیسـت، اولـین کنگره چالشهاي کود در ایـران، نـیم قـرن مصـرف کـود، هتـل المپیک، تهران
  2. بیات، ناصر؛ رستگار، ایراهیم؛ عزیزي، فاطمه. (1390) حفاظـت محیط زیست و مدیریت منابع خاك روسـتایی در ایـران، فصـلنامه برنامه ریزي منطقهاي، سال اول، شماره2، صص:63-78

    3- -جوزي، سید علی؛ دهقانی، محسن؛ زارعی، مرتضـی. (1391)ارائه برنامهراهبـردي مـدیریت پسـماندهاي روسـتایی بـه روش AWOT)مطالعه مـوردي: مینـاب(، محـیطشناسـی، سـال38، شماره4، صص:108-93

4-رحیمی، ن، 1385،زن، انرژي و محیط زیست، تهران، انتشارات طراحان پدیده چاپ، چاپ اول، ص6

5زرندیان، الف،1380 ،بررسی و ضعیت آموزش زیست محیطی و نقش آن در برنامهریزي کشور، فصلنامه موج سبز، ص38

6شناسنامه آباديهاي غرب استان مازندران،1384 ،سازمان مدیریت و برنامهریزي استان مازندران، -11..26ص

7فرحت، م، 1382 ،اهمیت و نقش آموزش زیست محیطی در حفاظت محیط زیست، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست، ص2

-8نوري اسفندیاري، الف،1385 ،مشارکت نهادي زنان در مدیریت مصرف آب، انتشارات طراحان پدیده چاپ، تهران، چاپ اول، ص 54 .

نغمه صاحبی دکتری تخصصی جغرافیا برنامه ریزی روستایی، مدرس دانشگاه ،جزءگروه پژوهش

پایگاه خبری میرزا کوچک نیوز: انتشار مطالب خبری و یادداشت های دریافتی لزوما به معنای تایید محتوای آن نیست و صرفا جهت اطلاع کاربران از فضای رسانه‌ای منتشر می‌شود.

  1. دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در سایت منتشر خواهد شد.
  2. پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  3. از انتشار نظراتی که فاقد محتوا بوده و صرفا انعکاس واکنشهای احساسی باشد جلوگیری خواهد شد.
  4. لطفا جهت بوجود نیامدن مسائل حقوقی از نوشتن نام مسئولین و شخصیت ها تحت هر شرایطی خودداری نمائید.
  5. لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید.